నలంద: బూడిదలో కొట్టుకుపోయిన జ్ఞాన ప్రవాహం..

“పశుత్వానికి పుస్తకాలు తలలు వంచేసాయి ఆ రోజు. కసాయి వాడి కత్తికి జ్ఞాన భాండాగారం తల తెగ నరకబడింది.”

చరిత్రలో ఎన్నో సామ్రాజ్యాలు కూలిపోయాయి, ఎన్నో కోటలు నేలమట్టమయ్యాయి. కానీ నలందా విశ్వవిద్యాలయంపై జరిగిన దాడి కేవలం రాళ్ళూ రప్పల మీద జరిగిన దాడి కాదు. అది భారతదేశపు ఆత్మ మీద, తరతరాల జ్ఞాన సంపద మీద జరిగిన దాడి. ఆ రోజు ఆకాశంలో మేఘాలు లేకపోయినా, తగలబడిపోతున్న పుస్తకాల పొగలతో ఆకాశం నల్లటి ముసురు కమ్ముకుంది.

నలందా: ప్రపంచానికి జ్ఞాన భిక్ష పెట్టిన కేంద్రం
నలందా విశ్వవిద్యాలయం ప్రాచీన భారతదేశంలో విద్యకు నిలయంగా ఉండేది. ‘నలందా’ అనే సంస్కృత పదానికి అర్థం “విజ్ఞానాన్ని ఆపలేని ఒక ప్రవాహం”.

చరిత్ర: ఇది 5వ శతాబ్దంలో గుప్తుల కాలంలో స్థాపించబడింది. కుమార గుప్తుడు-1 దీని వ్యవస్థాపకుడిగా చరిత్ర చెబుతోంది. ఇది ప్రస్తుత బీహార్ ప్రాంతంలో ఉండేది.

విశ్వవ్యాప్త ఖ్యాతి: చైనీస్ యాత్రికుడు హ్యూన్ సాంగ్ 7వ శతాబ్దంలో ఇక్కడికి వచ్చినప్పుడు, అక్కడ 10,000 మంది విద్యార్థులు, 1,510 మంది ఉపాధ్యాయులు ఉండేవారని రికార్డు చేశారు.

అంతర్జాతీయ స్థాయి: ఇక్కడ చదువుకోవడానికి చైనా, జపాన్, కొరియా, ఇండోనేషియా, పర్షియా, టర్కీ మరియు శ్రీలంక వంటి దేశాల నుండి విద్యార్థులు వచ్చేవారు.

విద్యా విధానం: ఇక్కడ విద్య పూర్తిగా ఉచితం. బౌద్ధమతంతో పాటు ఖగోళ శాస్త్రం (Astronomy), గణితం (Mathematics), తర్కం (Philosophy), వైద్యం (Medicine) మరియు వ్యాకరణం వంటి అనేక అంశాలను బోధించేవారు.

దిగ్గజాలు: సున్నాను కనుగొన్న ఆర్యభట్ట ఈ విశ్వవిద్యాలయానికి అధిపతి (Head)గా వ్యవహరించారు. హర్షవర్ధనుడు, నాగార్జున, హ్యూన్ సాంగ్ వంటి గొప్ప మేధావులు ఈ ప్రాంగణం నుండి వచ్చినవారే.

చీకటి రోజు: భక్తియార్ ఖిల్జీ దాడి (1193)
నలందాపై గతంలో హూణులు, గౌడ వంశస్థులు దాడులు చేసినప్పటికీ, వాటిని పునర్నిర్మించారు. కానీ 1193లో టర్కీష్ పాలకుడు భక్తియార్ ఖిల్జీ చేసిన దాడి నలందాను కోలుకోలేని విధంగా దెబ్బతీసింది.

అసూయకు కారణమైన సంఘటన: ఈ విధ్వంసం వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన మరియు బాధాకరమైన కారణం ఉంది. ఒకసారి భక్తియార్ ఖిల్జీ భయంకరమైన రోగంతో మంచాన పడ్డాడు. ఏ వైద్యులూ నయం చేయలేకపోయారు. చివరకు నలందా విశ్వవిద్యాలయ ప్రిన్సిపాల్ అయిన రాహుల్ శ్రీ భద్ర మాత్రమే ఆయన్ను బ్రతికించగలరని తెలిసింది. కానీ ఖిల్జీ ఒక షరతు పెట్టాడు. “నేను ముస్లిమేతరులు (హిందువులు/బౌద్ధులు) ఇచ్చే ఏ మందును తీసుకోను” అని మొండికేశాడు. అయినా సరే, రాహుల్ శ్రీ భద్ర ఆ సవాలును స్వీకరించారు. ఆయన ఖిల్జీకి ఒక ఖురాన్ ఇచ్చి, “రోజుకు కొన్ని పేజీలు చదవండి, మీ రోగం నయమవుతుంది” అని చెప్పారు.

ఖిల్జీ అలాగే చేశాడు. ఆయన పేజీలు తిప్పేటప్పుడు వేలిని నాలుకతో తడిపి పేజీని తిప్పేవాడు. రాహుల్ శ్రీ భద్ర ఆ పుస్తకంలోని పేజీలకు కంటికి కనిపించని మందును లేపనంగా పూశారు. అలా ఖురాన్ చదువుతున్నంత సేపు ఆ మందు ఖిల్జీ శరీరంలోకి వెళ్లి, ఆయన పూర్తిగా కోలుకున్నాడు.

కృతజ్ఞతకు బదులు క్రూరత్వం: తన ప్రాణం కాపాడినందుకు కృతజ్ఞత చూపడానికి బదులు, ఖిల్జీ అసూయతో రగిలిపోయాడు. తన ఆస్థాన వైద్యులకు సాధ్యం కానిది, ఒక భారతీయ గురువుకు ఎలా సాధ్యమైంది? ఇంతటి అపారమైన జ్ఞానం వారి దగ్గర ఎందుకు ఉండాలి? అనే అభద్రతా భావంతో (Insecurity), ఆ జ్ఞానానికి మూలమైన నలందాను నాశనం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

ధర్మగంజ్ దహనం: మూడు నెలల మంటలు
నలందాలో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గ్రంథాలయం ఉండేది. దాని పేరు ‘ధర్మగంజ్’. ఇది రత్న సాగర్, రత్నోదధి, రత్న రంజక అనే మూడు పెద్ద భవంతుల సముదాయం.

అందులో సుమారు 90 లక్షల (90,00,000) పుస్తకాలు ఉండేవి.

ఖిల్జీ సేనలు విశ్వవిద్యాలయంపై విరుచుకుపడి వేల మంది బౌద్ధ సన్యాసులను, విద్యార్థులను అతి కిరాతకంగా చంపి, కొంతమందిని బ్రతికుండగానే దహనం చేశారు.

అనంతరం లైబ్రరీకి నిప్పు పెట్టారు. అక్కడ ఉన్న పుస్తకాల సంఖ్య ఎంత ఎక్కువగా ఉందంటే, అవి పూర్తిగా కాలి బూడిద కావడానికి మూడు నెలల సమయం పట్టిందని చరిత్రకారుడు ‘మినాజ్ సిరాజ్’ తన ‘తబాకత్-ఎ-నాసిరి’ పుస్తకంలో రాశారు.

ఈ దాడిలో వేదాలు, ఉపనిషత్తుల ఒరిజినల్ కాపీలు కాలిపోయాయి. మళ్ళీ ఎప్పటికీ దొరకని అద్భుతమైన జ్ఞాన సంపద బూడిదలో కలిసిపోయింది. ఖిల్జీ నలందాతో ఆగిపోలేదు, బీహార్‌లోని విక్రమశిల, ఓదాంతపురి విశ్వవిద్యాలయాలను కూడా ధ్వంసం చేశాడు.

పునరుజ్జీవం:

ఒక కొత్త ఆశ వందల ఏళ్ళ పాటు మట్టి దిబ్బగా మిగిలిపోయిన నలందా వైభవాన్ని మళ్ళీ తీసుకురావాలనే ఆలోచన ఆధునిక భారతదేశంలో చిగురించింది.

కలాం గారి కల: 2006లో అప్పటి భారత రాష్ట్రపతి డాక్టర్ ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం గారు నలందా విశ్వవిద్యాలయాన్ని మళ్ళీ పునరుద్ధరించాలని ప్రతిపాదించారు.

ఆచరణ: భారత ప్రభుత్వం 2010లో పార్లమెంటులో బిల్లు పాస్ చేసి, అమర్త్య సేన్ చైర్మన్‌గా పాలక మండలిని ఏర్పాటు చేసింది.

ప్రారంభం: 2014 నుండి అడ్మిషన్లు ప్రారంభమయ్యాయి. ఎన్నో ఏళ్ల తర్వాత నలందా మళ్ళీ విద్యార్థులతో కళకళలాడటం మొదలైంది.

ముగింపు
నలందా ధ్వంసం కేవలం భారతదేశానికే కాదు, ప్రపంచానికి జరిగిన నష్టం. ఒక వ్యక్తి అసూయ వల్ల తరాల జ్ఞానం కాలిపోయింది. మన పాఠ్యపుస్తకాల్లో దండయాత్రలు చేసిన రాజుల గురించి ఉన్నంత సమాచారం, మన కోల్పోయిన వైభవం గురించి లేకపోవడం దురదృష్టకరం. అయితే, ఇప్పుడు మళ్ళీ పునరుద్ధరించబడిన నలందా నుండి భవిష్యత్తులో మరెందరో నాగార్జునులు, హర్షవర్ధనులు వస్తారని, భారతదేశ కీర్తిని మళ్ళీ విశ్వవ్యాప్తం చేస్తారని ఆశిద్దాం.